हे सुरांनो ...

 हे सुरांनो...

जीवनाच्या अंतकाली हे सुरांनो साथ द्या,

चाललो मी दूर आता, एकदा मज हात द्या |

रंगलेल्या मैफिली अन् भंगलेल्या बैठकी,

जाहलेले सोहळे अन् छेडलेल्या बंदिशी |

श्रीफळे अन् शालजोड्या  रास त्यांची ती पहा,

मी जहालो मात्र साधन, त्या सुरांचा मान हा |

भारलेल्या त्या स्वरांनी मैफिली या गच्च भरती,

सूर ते विरता उरे जी मोजकी गर्दी अनोखी |

संपले ते सर्व आता आसनेही रिक्त झाली,

दाटला अंधार सारा आळवू द्या भैरवी |

गीत माझे ऐकणारे कोणी येथे आज नाही,

गीतसुद्धा शुष्क आहे, पूर्वीचा तो साज नाही |

सूर मजला स्पष्ट दिसतो पोहोचणे पण शक्य नाही,

कंप हा कंठास माझ्या भिवविते वार्धक्य राही |

तरीही पुन्हा एकदा मज पैलतीरी पार नेणे,

शिकविले ना केधवांही जीवनी या हार घेणे |

संपलेल्या या दिव्याला, आज पुन्हा वात द्या,

जीवनाच्या अंतकाली, हे सुरांनो साथ द्या |


                         ---विक्रम 

निष्पर्णा...

कोकणातले माळावरचे हे

  निष्पर्ण अन् एकाकी झाड पाहून...

निष्पर्णा

निष्पर्णा कधी तुला वाटले, पान-कळ्यांनी भरून जावे,

फुला-फळांनी अवचित केव्हा, पानोपानी बहरून यावे |

माळावरती उभा एकटा, कुणीच नाही तुला सोबती,

जसा उगवला दिवस एकटा, तशीच सरते रात्र एकटी |

तप्त उन्हाच्या झळा सोसता, वठून गेली अवघी काया,

अपुले कोणीच नाही म्हणता, कोणावरती करशी माया |

दाटून येता घन आभाळी सळसळ अपुली व्यक्त करावी,

बरसून जाता मेघ चि अवघा, पिऊन घ्यावा पानोपानी |

अंगोपांगी शहारणारा थंड हिवाळा शीतल वारा,

शुष्क तुला पण कसा कळावा थरारणारा गोड शहारा |

चैत्र पालवी, वसंत अथवा, येऊन जावो ग्रीष्म उन्हाळा,

उरी निरंतर जपत रहाणे, वांझपणाच्या तप्त झळा |

असे एकटे किती जहाले सोसत अपुले भाग्य निरंतर,

अंती सारे एकएकटे, हेच खरे तर फक्त चिरंतन!

                                               

                                                -विक्रम

'जळण'

'जळण' ही माझी एक जुनी आणि आवडती कविता. वनवासी बंधू, उपेक्षित गिरिजन, भटके-विमुक्त अशांबद्दल चाललेले संघाचे प्रकल्प याबाबतीत अधिक ऐकायला मिळाले होते. आणि १२ वी म्हणजे काव्य स्फुरले नसते तरच नवल! एका वर्षी कॉलेजच्या स्वरचित काव्य स्पर्धेत प्रथम बक्षीस मिळवून दिले या कवितेने. आणि दुसऱ्या वर्षी एका राज्यस्तरीय काव्य स्पर्धेत बहुधा दुसरे बक्षीस मिळाले. पण ती डोंबिवलीची संस्था अशा भागात शिक्षण प्रसाराचे काम करत असल्याने पुरस्कार रक्कम त्या कार्यक्रमातच संस्थेला परत केली. असा अवर्णनीय आनंद आणि समाधान या कवितेने मला दिले.

मी तुझा आभारी आहे.

The Ballad of Father Gilligan

The Ballad Of Father Gilligan

The old priest Peter Gilligan
Was weary night and day;
For half his flock were in their beds,
Or under green sods lay.

Once, while he nodded on a chair,
At the moth-hour of eve,
Another poor man sent for him,
And he began to grieve.

'I have no rest, nor joy, nor peace,
For people die and die';
And after cried he, 'God forgive!
My body spake, not I!'

He knelt, and leaning on the chair
He prayed and fell asleep;
And the moth-hour went from the fields,
And stars began to peep.

They slowly into millions grew,
And leaves shook in the wind;
And God covered the world with shade,
And whispered to mankind.

Upon the time of sparrow-chirp
When the moths came once more.
The old priest Peter Gilligan
Stood upright on the floor.

'Mavrone, mavrone! the man has died
While I slept on the chair';
He roused his horse out of its sleep,
And rode with little care.

He rode now as he never rode,
By rocky lane and fen;
The sick man's wife opened the door:
'Father! you come again!'

'And is the poor man dead?' he cried.
'He died an hour ago.'
The old priest Peter Gilligan
In grief swayed to and fro.

'When you were gone, he turned and died
As merry as a bird.'
The old priest Peter Gilligan
He knelt him at that word.

'He Who hath made the night of stars
For souls who tire and bleed,
Sent one of His great angels down
To help me in my need.

'He Who is wrapped in purple robes,
With planets in His care,
Had pity on the least of things
Asleep upon a chair.'

--- W. B. Yeats

देवाच्या अस्तित्वाचा होणारा अनुभव तरल शब्दात यीट्सने चितारला आहे. मी त्याच्या भावार्थ (स्वैरानुवाद) देण्याचा प्रयत्न केलाय. शब्दशः नाही. पोस्ट चा उद्देश केवळ रसास्वाद घेणे आहे.  फादर गिलिगन नावाचा एक मिशनरी एका गावात राहत असतो. त्या गावात मृत्यूचं तांडव सुरु असतं. आणि दरवेळी अंतिम प्रार्थनेसाठी (/कबुलीजबाबासाठी-Confessions) ह्या फादर गिलिगन ला बोलावलं जात असतं. तो नुकताच एका ठिकाणाहून येऊन खुर्चीवर रेलतो तोच अजून एक गरीब माणूस बोलावणं घेऊन येतो. फादर थकलेला, कंटाळलेला असतो. तो म्हणतो,

'I have no rest, nor joy, nor peace,
For people die and die';

“लोकं नुसती (एकामागून एक) मरतायत्..त्यामुळे मला ना विश्रांती, ना आनंद, ना शांती!” आणि असा खेद व्यक्त केल्याकेल्या तो लगेच उपरती होऊन म्हणतो,

And after cried he, 'God forgive!
My body spake, not I!'
“देवा मला माफ कर...माझे (थकलेले) शरीर म्हणाले..मी नव्हे”! 

समाजकार्यात, ईश्वरी कार्यात व्यग्र असणाऱ्या कार्यकर्त्यांच्या, प्रचारकांच्या जीवनात थकवा, कष्ट, वेदना हे अपरिहार्य आहे. पण  अशावेळी या ओळी बलदायी आहेत.

पुढे एवढं म्हणून त्याला खुर्चीतच झोप लागते. संधिप्रकाश कमी होऊन रात्र पसरू लागते. तारे आकाशात उगवतात. आणि काही वेळाने त्याला अचानक जाग येते. त्याला आठवतं की आपल्याला एका घरी जायचं अजून राहून गेलंय. तो त्याच्या घोड्याला झोपेतून उठवतो... आणि वेगाने निघतो. त्या घराजवळ पोहोचताच बाई दार उघडतात आणि म्हणतात, 'Father! you come again!'. फादर ला हा धक्काच असतो. ही ओळ मला मध्यवर्ती वाटते. फादर विचारतो, 'And is the poor man dead?'. त्यावर त्याला उत्तर मिळतं की तो माणूस तर तासाभारापूर्वीच गेला. बाई म्हणतात, “तुम्ही (प्रार्थना करून) गेलात आणि त्यानंतर तो लगेच अगदी आनंदी पक्ष्याप्रमाणे मुक्त झाला”.

फादर गुडघे टेकतो आणि म्हणतो, “ज्याने ही ताऱ्यांनी चमचमणारी रात्र बनवली त्याने माझ्या गरजेच्या वेळी मदतीसाठी एक देवदूत खाली धाडला”. आणि शेवटची ओळ मुळातूनच वाचण्यासारखी आहे. त्याचा अनुवादसुद्धा नको!

'He Who is wrapped in purple robes,
With planets in His care,
Had pity on the least of things
Asleep upon a chair.'

‘शिवतांडवस्तोत्र’

रावण खरंच वाटतो तेवढा वाईट होता का? आपण त्याला एका वाईटपणाच्या प्रचंड उंचीवर नेऊन ठेवलं आहे. सीतेच्या बाबतीत त्याने जे केलं, त्याला सर्वात महत्वाचं कारण मला वाटतं सीतेनेच त्याला पुरवलं. जनक राजाने लावलेल्या पणाला रावण आला. आणि त्याला शिवधनुष्य पेलता आलं नाही. ते अर्थातच पूर्वनिहित असेल. परंतु तेव्हा सीता हसली. एक स्त्री आपल्याला हसली आणि तेही भरसभेत, जिथे देशोदेशींचे राजे-महाराजे आलेत याचा अपमान वाटणं अस्वाभाविक नाही. त्या अपमानापोटी पुढचे अविचाराचे कृत्य घडले असावे. 

प्रस्तुत लेखनाचा विषय हा नाही. रावण शिवभक्त होता हा काही विवादास्पद विषय नाही.  ही गोष्ट बहुश्रुत आहे. परंतु रावणाने शिवभक्ती करताना एक ‘शिवतांडवस्तोत्र’ रचले आहे. ही माहिती मला नेटवर मुशाफिरी करताना समजली. मग मी ते ऐकलं. श्री. रमेशभाई ओझा यांनी म्हटलेलं स्तोत्र मला सर्वात जास्त आवडलं. स्पष्ट उच्चार, चांगली चाल इ. ह्या स्तोत्रातील शब्दांमध्ये ऊर्जा असल्याचं जाणवतं. केवळ अनुप्रास, संस्कृत शब्द चमत्कृती याही पलीकडे एक शक्ती ह्या स्तोत्रात जाणवते.

मग कोर्टात एका वकिलांनी सांगितलं की ‘गीताप्रेस’, गोरखपूर ने ‘स्त्रोत्ररत्नावली’ नावाचं एक पुस्तक काढलं आहे. ह्यात विविध स्तोत्रांचा संग्रह आहे. त्यात हे रावणकृत ‘शिवतांडवस्तोत्र’ मिळालं.

तुम्ही ऐकून पहा. आणि याची ऑडीओ प्रत हवी असेल तर ईमेल द्या. मी मेल करीन. 

शिवाय अजून एक ‘फ्युजन’ चालीचे सुद्धा आहे. 

 

ॐ नमः शिवाय | शिव शंभू सर्वांचे कल्याण करो.

EVEN THIS WILL PASS AWAY...

मला आवडलेली एक सुंदर कविता.

EVEN THIS WILL PASS AWAY

Once in Persia reigned a king,

Who upon a signet ring

Carved a maxim strange and wise,

When held before his eyes,

Gave him counsel at a glance,

Fit for every change and chance:

Solemn words, and these were they:

'EVEN THIS WILL PASS AWAY."

Trains, of camel through the sand

Brought him gems from Samarcand;

Fleets of galleys over the seas

Brought him pearls to rival these,

But he counted little gain,

Treasures of the mine or main;

'What is wealth?' the king would say

"EVEN THIS WILL PASS AWAY."

'Mid the pleasures of his court

At the zenith of their sport,

When the palms of all his guests

Burned with clapping at his jests,

Seated midst the figs and wine,

Said the king: 'Ah, friends of mine,'

Pleasure comes but not to stay,

"EVEN THIS WILL PASS AWAY."

Woman, fairest ever seen

Was the bride he crowned as queen,

Pillowed on the marriage-bed

Whispering to his soul, he said

"Though no monarch ever pressed

Fairer bosom to his breast,

Mortal flesh is only clay!

'EVEN THIS WILL PASS AWAY."

Fighting on the furious field,

Once a javelin pierced his shield,

Soldiers with a loud lament

Bore him bleeding to his tortured side,

'Pain is hard to bear," he cried,

But with patience, day by day,

"EVEN THIS WILL PASS AWAY.'

Towering in a public square

Forty cubits in the air,

And the king disguised, unknown,

Gazed upon his sculptured name,

And he pondered, "What is fame?'

Fame is but a slow decay!

"EVEN THIS WILL PASS AWAY."

Struck with palsy, sore and old,

Waiting at the gates of gold,

Said he with his dying breath

'Life is done, but what is Death?"

Then as answer to the king

Fell a sunbeam on his ring;

Showing by a heavenly ray,

"EVEN THIS WILL PASS AWAY."

--Theodore Tilten

हे महान भरत देश

हे महान भरत देश तुजसि कोटी वंदना ॥ध्रु॥

तूच देव मंदिरात भाव तूच या मनी

शक्ति या करात तुच स्वप्न तूच लोचनी

अंतरात तूच प्राण हृदयि तूच प्रेरणा ॥१॥

ही कृतार्थ वैखरी तुझेच गीत गाउनी

लोचनास धन्यता तुझेच रूप पाहुनी

भक्तिचा असे तुझ्याच गंध देह चंदना ॥२॥

स्तोत्र भारता तुझे अम्हास वेदमंत्र तो

श्वासधूप प्राणदीप आरतीस तेवतो

आयु सर्व वाहिले पदी तुझ्याच पावना ॥३॥

हे गीत ऐकण्यासाठी --> http://www.geetganga.org/हे-महान-भरत-देश-he-mahāna-bharata